به هنگام هجوم ترکمانان سلجوقی، آذربایجان در دورترین نقطه نسبت به مسیر حملات آنان واقع بود.


به هنگام هجوم ترکمانان سلجوقی، آذربایجان در دورترین نقطه نسبت به مسیر حملات آنان واقع بود. از سوی دیگر، شرایط ویژه‌ی حاکم بر ایران و منطقه ایجاب کرد که ترکمانان پس از رسیدن به مرزهای آذربایجان، مسیر حملات خود را به سمت جنوب، جنوب غربی و جنوب شرقی متوجه کنند. آنان  حمله‌ی خود را سال ها به تعویق انداخند. پس از آن نیز بالاخره با  حکومت محلی روادی، به قرار پرداخت مال و گروگان، کنار آمدند. به این ترتیب حاکمیت سلجوقیان بر آذربایجان تا سال 454 هجری و نزدیک به ربع قرن به تأخیر افتاد(از سال 429 هجری و ورود آنان به خراسان) اما این حاکمیت، تدریجی، غیر مستقیم و همراه با حاکمیت قدرت‌های بومی و محلی بود، ‌که تا سال 547 هجری؛ یعنی، پایان سلطه‌ی حکومت سلجوقی بر آذربایجان ادامه یافت. جالب این که آذربایجان که دیر تر از دیگر نقاط ایران زیر سلطه ی سلجوقیان رفت، زود تر از همه ی آنان هم خود را از زیر سلطه ی آنان خارج کرد. (سقوط سلجوقیان= 590 هجری.)

از سوی دیگر در نقاط تمرکز قدرت ترکان سلجوقی؛ یعنی،‌ خراسان، ری، اصفهان، همدان، بغداد، فارس و خوزستان اثری از ایشان باقی نماند، چه رسد به آذربایجان که نه تنها اسکان و مهاجرت قبایل ترک در آن اتفاق نیفتاد بلکه همسو شدن سلطه‌ی تدریجی حکومت سلجوقیان بر منطقه، با اضمحلال تدریجی قبایل ترک سلجوقی، باعث شد که آذربایجان از لحاظ قومیتی از ترکان تأثیر نگیرد و هم چنان دست نخورده باقی بماند. مهاجرت قبایل عرب در این میان بسیار گویاست؛ چه شاهد اسکان قبایل بسیاری از عرب‌ پس از اسلام در منطقه هستیم که پس از چند سده آثار وجودی آنان در این ناحیه کاملا محو شد. به این ترتیب، نباید ورود قبایل ترک را در دوره­ی مغول و صفوی، به عصر سلجوقی تعمیم داد. هر چند میزان تاثیر ورود این قبایل در این دوره ها هم جای بررسی دارد.

سلجوقیان مدافع و دوست‌دار زبان و ادب فارسی، هیچ‌گاه موجب رواج زبان ترکی در ایران و از جمله آذربایجان نشدند.آنان به ادب فارسی بسیار علاقه داشتند و سابقه ی آشنایی اجداد آنان با زبان فارسی به عهد باستان برمی گشت. سلاطین سلجوقی خود شاعر بودند و در هنگام صحبت با خلیفه صحبت های عربی او را برای حاکم سلجوقی به فارسی ترجمه می کردند و این اوج آشنایی و مأنوس بودن آنان را با زبان فارسی می رساند. دوره‌ی آنان یکی از اعصار درخشان ادب فارسی است و آذربایجان با بهره‌گیری از اندوخته‌ی دوره‌ی روادیان، پرچم‌داری از ادبیات کهن فارسی را به عهده گرفت. به این ترتیب سلجوقیان از لحاظ فرهنگ محلی، بر هیچ جای ایران؛ از جمله، آذربایجان، تاثیر نگذاشتند اما از لحاظ فرهنگ ملی ایرانی و ادبیات فارسی، تاثیر بسیار مثبتی بر همه ی ایران و از جمله آذربایجان - و نیز اران و شروان- داشتند.